فیشینگ چیست؟ انواع حملات فیشینگ و راه‌های تشخیص و مقابله با آن

یک تله‌گذاری درست در زمان نامناسب، می‌تواند کارشناسان امنیت سایبری را هم گرفتار کند. این جمله، یک یادآوری است. یادآوری این نکته که قربانیان حملات سایبری، ساده‌لوح نیستند. همه، حتی کارکشته‌ترین کارشناسان امنیت سایبری هم می‌توانند قربانی تله‌های کارگذاشته‌شده در حملاتی نظیر فیشینگ باشند. فقط کافی است پیام در زمانی نامناسب به دست قربانی برسد؛ مثلاً در زمان حواس‌پرتی، استرس یا عجله.

اما اساساً فیشینگ چیست؟ چه تفاوتی با مهندسی اجتماعی دارد؟ چه انواعی دارد و چطور می‌توان از آن در امان ماند؟

حمله‌ی فیشینگ

فیشینگ (Phishing)، نوعی حمله‌ی سایبری بر مبنای فریب قربانی است که می‌تواند از طریق ایمیل، پیامک، تماس تلفنی، کد QR یا حتی وب‌سایت‌ها، اتفاق بیفتد. در این حمله، مهاجم قربانی را فریب می‌دهد و سپس از او می‌خواهد یک کار مشخصی انجام دهد (کلیک روی لینک، پر کردن فرم و...).

فیشینگ یکی از شاخه‌های اصلی مهندسی اجتماعی است که پیش‌تر به تفصیل به آن پرداختیم.

فیشینگ در لغت

قبل از هر چیز باید بدانید دو کلمه متفاوت با تلفظ مشابه «فیشینگ» وجود دارد. فیشینگ با F (Fishing) به معنای «ماهی‌گیری» و فیشینگ با Ph (Phishing) «یک نوع حمله سایبری» است.

واژه‌ی فیشینگ (Phishing)، با الهام از یک کلاهبرداری قدیمی‌تر به نام فرکینگ (Phreaking) رایج شد. داستان از کلاهبردارهای فرکینگ شروع شد؛ این افراد از نخستین گروه‌های هکری تاریخ محسوب می‌شوند. کلاهبردارهای فرکینگ، فعالیت‌های خلاف خود را با شبکه‌های مخابراتی شروع کردند و بعداً به سراغ کامپیوتر رفتند.

آن‌ها با کامپیوتر، کاری مشابه ماهی‌گیری یا Fishing انجام می‌دادند؛ به این معنا که تعداد زیادی تله را از راه‌هایی مثل ایمیل و پیامک ایجاد می‌کردند تا افراد را به دام بیاندازند.

به مرور، با الهام از دو کلمه‌ی Phreaking و Fishing، کلمه Phishing رواج پیدا کرد.

به همین دلیل نیز در اکثر محتوای موجود در مورد فیشینگ (Phishing)، از مفاهیم و گرافیک‌هایی مرتبط با ماهی‌گیری، قلاب یا تله استفاده می‌شود.

آمارها چه می‌گویند؟

طبق آمارهای مختلف، فیشینگ یکی از فراگیرترین حملات در دنیای سایبری است. مثلاً در ایران، به گفته‌ی رئیس پلیس فتا، هر 24 ثانیه یک حمله‌ی فیشینگ اتفاق می‌افتد. در جهان هم اوضاع مشابه است. اما به‌جز تعداد، سرعت کلیک روی لینک یا وارد کردن اطلاعات شخصی در این نوع حمله هم بسیار بالاست.

به گزارش Verizon، کاربران فقط 21 ثانیه بعد از باز کردن پیام فیشینگ، روی لینک کلیک می‌کنند. یا در یافته‌ای دیگر، بعد از باز کردن این‌گونه پیام‌ها، تنها 49 ثانیه طول می‌کشد تا اطلاعات خود را وارد کنند. این دو عدد میانگین هستند و فقط قربانی‌ها (کسانی که کلیک کردند یا اطلاعات وارد کردند) در میانگین لحاظ شدند. اما نشان می‌دهند اگر کمی حواس‌مان پرت باشد، فقط چند ثانیه لازم است که قربانی فیشینگ شویم.

انواع حملات فیشینگ

حملات فیشینگ در دو دهه‌ی گذشته تنوع بسیار زیادی پیدا کرده‌اند. در این بخش با برخی از رایج‌ترین حملات آشنا می‌شویم.

1. فیشینگ ایمیلی:این شیوه یکی از قدیمی‌ترین روش‌های فیشینگ است که هنوز هم رواج زیادی دارد. ایمیل ممکن است کاملاً واقعی و از طرف یک بانک، همکار یا سرویس گوگل به نظر برسد. دقت کنید که گاهی مهاجم شما را ترغیب می‌کند تا یک فایل ضمیمه‌ی ایمیل را دانلود کنید. برخی اوقات مهاجم درخواست خود را در همان ایمیل اول طرح نمی‌کند و بعد از تبادل چند ایمیل، درخواست خود را مطرح می‌کند.

2. اسمیشینگ (Smishing):نام این حمله از ترکیب اس‌ام‌اس و فیشینگ (SMS + Phishing) گرفته شده و از طریق پیامک و پیام‌رسان‌ها انجام می‌شود. از سناریوهای رایج در این حمله می‌توان به پیام‌های مربوط به مرسوله پستی، بسته اینترنت، جریمه، بانک، برنده شدن و احراز هویت اشاره کرد.

   اگر می‌خواهید با یکی از مهم‌ترین روش‌های محافظت از حساب‌های خود در برابر حملات فیشینگ آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنیم مقاله «احراز هویت دومرحله‌ای چیست؟ راهنمای کامل فعال‌سازی و افزایش امنیت حساب» را هم بخوانید.

3. ویشینگ (Vishing):این حمله برگرفته از دو کلمه‌ی صوت و فیشینگ (Voice + Phishing) است و از طریق تماس صوتی اتفاق می‌افتد. مهاجم ممکن است خود را کارمند بانک، مأمور پلیس یا کارمند پشتیبانی یک سرویس، معرفی کند و قربانی را به افشای اطلاعات یا انجام یک کار خاص ترغیب کند.

   

4.  فیشینگ هدفمند (Spear Phishing):نوعی فیشینگ هدفمند است که به طور خاص برای یک شخص یا سازمان طراحی می‌شود. مهاجم ممکن است خودش را یک دوست یا همکار معرفی کند و پیام را با استفاده از اطلاعات شخصی قربانی کاملاً شخصی‌سازی کند.

5. فیشینگ از طریق شبکه‌های اجتماعی: مهاجم از طریق شبکه‌های اجتماعی، خود را به عنوان یک شخص آشنا یا یک سازمان شناخته معرفی می‌کند. گاهی هم ممکن است حساب اصلی یک فرد یا برند هک شود و از آن حساب به شما پیام بدهند.

6. فیشینگ موتور جست‌وجو:مهاجم، سایت جعلی یا صفحه فیشینگ خود را در نتایج جست‌وجو قرار می‌دهد تا افراد خودشان وارد سایت جعلی شوند. ممکن است از تبلیغات یا تکنیک‌های سئو هم برای بهبود رتبه صفحه مخرب در نتایج موتورهای جست‌وجو استفاده شود.

7. فیشینگ کدQR (Quishing):  در این روش، کد QR (QR Code) به یک صفحه جعلی متصل می‌شود و کاربر با اسکن کد به مقصد مهاجم (صفحه ورود جعلی، صفحه پرداخت یا دانلود نرم‌افزار) هدایت می‌شود.

   کد QR باعث می‌شود کاربر کمتر به آدرس مقصد (URL) توجه کند. این کد جعلی می‌تواند روی یک پوستر در خیابان، دیوار پارکینگ، منوی رستوران، ایمیل یا حتی به‌صورت برچسب روی یک کد QR واقعی قرار بگیرد.

نشانه‌های فیشینگ چیست؟

اگرچه حملات فیشینگ انواع مختلفی دارند اما تقریباً همه‌ی آن‌ها از الگوهای مشابهی پیروی می‌کنند:

• فرستنده یا حساب مشکوک: این یکی از کلیدی‌ترین نشانه‌هاست. گاهی آدرس فرستنده تفاوت بسیار جزئی با آدرس فرستنده واقعی دارد. گاهی هم آدرس فرستنده ناآشنا و مشکوک است.

• لحن اضطراری و ایجاد حس فوریت: سعی می‌کنند شما را تحت فشار بگذارند. برای مثال ممکن است فرصت محدودی برای استفاده از تخفیف بگذارند و یا بگویند حساب بانکی شما در حال مسدود شدن است.

• درخواست اطلاعات حساس: به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم ارتباط طوری هدایت می‌شود که در نهایت منجر به درخواست اطلاعات حساس شما (مانند اطلاعات بانکی، کد تأیید یا اطلاعات شخصی) شود.

• لینک مشکوک: معمولاً آدرس لینک‌ها با سایت اصلی تفاوت دارد. گاهی هم بخش ابتدایی آدرس دقیقاً مشابه سایت اصلی است اما دامنه‌ای عجیب و ناآشنا دارد. بررسی دقیق آدرس بسیار مهم است.

• خطاهای املایی و نگارشی: اشتباه‌های املایی، جمله‌بندی غیرطبیعی یا طراحی ضعیف می‌تواند نشانه فیشینگ باشد. البته پیام‌های حرفه‌ای می‌توانند کاملاً بی‌غلط و حتی دارای متن خلاقانه باشند.

• پیشنهاد بیش از حد وسوسه‌کننده: پیام، وعده‌ی جایزه، تخفیف، سود مالی یا هدیه‌ای غیرمنتظره می‌دهد.

• پیوست غیرمنتظره: فایلی همراه پیام ارسال و از شما خواسته می‌شود آن را باز یا دانلود کنید.

حفاظت از کودکان و نوجوانان

رعایت نشانه‌هایی که شرح دادیم ممکن است برای کودکان و نوجوانان کمی دشوار باشد. اما همراه اول کار را راحت کرده است. سرویس اینترنت کودک و نوجوان همراه اول، فضای امنی را برای کودکان و نوجوانان در اینترنت فراهم می‌کند. برای مشاهده توضیحات تکمیلی، کلیک کنید.

اگر قربانی فیشینگ شدید...

اگر به هر شکلی قربانی حملات فیشینگ شدید، لازم است به‌سرعت اقداماتی را انجام دهید. با توجه به شرایط خود (نوع حساب یا دستگاهی که مورد حمله قرار گرفته)، می‌توانید چند مورد از اقدامات زیر را انجام دهید:

• رمز عبور خود را از طریق یک دستگاه دیگر تغییر دهید (ممکن است با تغییر رمز از طریق دستگاه آلوده، رمز جدید نیز به دست مهاجم بیافتد).

• احراز هویت دومرحله‌ای را فعال کنید.

• دستگاه‌های متصل به حساب را بررسی کنید.

• با بانک تماس بگیرید: در صورت وارد کردن اطلاعات بانکی، فوراً به بانک اطلاع دهید و در صورت نیاز کارت یا دسترسی‌های بانکی را مسدود کنید.

• سیستم را بررسی کنید: اگر فایل یا برنامه‌ای دانلود کرده‌اید، دستگاه را از اینترنت جدا و با یک نرم‌افزار امنیتی معتبر اسکن کنید. در محیط سازمانی، موضوع را سریعاً به واحد امنیت اطلاعات اطلاع دهید.

• مراقب حملات بعدی باشید: ممکن است مهاجم تلاش کند با استفاده از اطلاعات به‌دست‌آمده دوباره با شما ارتباط بگیرد. هر پیام یا تماس مشکوک را با دقت بیشتری بررسی کنید.

• گزارش فیشینگ: پیام یا سایت فیشینگ را گزارش کنید تا دیگران قربانی نشوند.

ثانیه‌های کلیدی

مقابله با فیشینگ فقط چند ثانیه زمان می‌برد؛ چند ثانیه برای بررسی فرستنده، لینک و درخواست مطرح‌شده. همین مکث کوتاه می‌تواند فاصله بین یک کلیک ساده و یک دردسر بزرگ باشد.

حملات فیشینگ به‌طور مداوم تغییر می‌کنند اما یک اصل همیشه ثابت است: هرچه آگاه‌تر باشیم، سخت‌تر فریب می‌خوریم. شناخت روش‌های مهاجمان و یادگیری عادت‌های ساده امنیتی، یکی از مهم‌ترین قدم‌ها برای امن‌تر ماندن در دنیای آنلاین است.

سوالات متداول (FAQ)

در پایان به چند پرسش پرتکرار درباره فیشینگ پاسخ داده‌ایم. اگر سؤال شما در میان این پرسش‌ها نیست، در بخش نظرات بپرسید تا پاسخ دهیم.

1. اگر روی یک لینک مشکوک کلیک کنم اما اطلاعاتی وارد نکنم، باز هم خطری وجود دارد؟

بله، ممکن است. در برخی حملات، به محض باز شدن صفحه، بدافزار نصب می‌شود یا اطلاعات مرورگر (اطلاعات ورود، فرم‌ها، تاریخچه و ...) به سرقت می‌رود.

2. آیا آنتی‌ویروس یا فایروال می‌تواند جلوی فیشینگ را بگیرد؟

تا حدی. ممکن است این ابزارها سایت‌های مخرب شناخته‌شده را مسدود کنند. آنتی‌ویروس و فایروال ماهیت دفاعی دارند و هیچ‌گاه جایگزین تشخیص و هوشیاری کاربر نمی‌شوند.

3. چگونه قبل از کلیک کردن، آدرس مقصد یک لینک را ببینیم؟

در موبایل، معمولاً اگر انگشتتان را روی لینک نگه دارید، پیش‌نمایش آدرس باز می‌شود. به تمام اجزای آدرس دقت کنید؛ از ابتدا تا دامنه. در رایانه هم کافی است نشانگر موس را روی لینک نگه دارید تا آدرس آن در پایین صفحه نمایش داده شود.

4. یک پیام مشکوک را باز کردم اما نه روی لینک کلیک کردم و نه کار خاص دیگری انجام دادم. چه کاری باید انجام دهم؟

پیام را حذف و گزارش کنید. اگر پیوست داشت و آن را باز نکردید، معمولاً خطر جدی وجود ندارد. اما اگر دستگاه به صورت غیرعادی کند شد و یا رفتار مشکوکی داشت، یک اسکن امنیتی انجام دهید.